بەبەڵگە.. پێشێلكاریەكان لەتۆماری دەنگدەران<br>ئینستتیوتی پەی چەندین بەڵگە لەسەر تۆماری دەنگدەران دەخاتەڕوو بەبەڵگە.. پێشێلكاریەكان لەتۆماری دەنگدەران<br>ئینستتیوتی پەی چەندین بەڵگە لەسەر تۆماری دەنگدەران دەخاتەڕوو بەبەڵگە.. پێشێلكاریەكان لەتۆماری دەنگدەران<br>ئینستتیوتی پەی چەندین بەڵگە لەسەر تۆماری دەنگدەران دەخاتەڕوو

بەبەڵگە.. پێشێلكاریەكان لەتۆماری دەنگدەران
ئینستتیوتی پەی چەندین بەڵگە لەسەر تۆماری دەنگدەران دەخاتەڕوو

بەبەڵگە.. پێشێلكاریەكان لەتۆماری دەنگدەران<br>ئینستتیوتی پەی چەندین بەڵگە لەسەر تۆماری دەنگدەران دەخاتەڕوو

خەڵك-ئارام سەردار
ئینستتیوتی پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان بەهاوكاری سندوقی نیشتیمانی بۆ پاڵپشتی دیموكراسی (NED)  نۆیەمین ڕاپۆرتی خۆی سەبارەت بە تۆماری دەنگدەرانی هەرێمی كوردستان لەنێوان بێگەردی و ساختەكاریدا بڵاوكردەوە، كە بەدواداچونێكە سەبارەت بە تۆماری دەنگدەرانی هەرێمی كوردستان بۆ هەڵبژاردنەكانی پەرلەمان و سەرۆكایەتی هەرێم.

بەپێی بەشێكی ناوەڕۆكی ڕاپۆرتەكە، كە وێنەیەی بۆ (خەڵك) نێردراوە، لە هەڵبژاردنی خولی یەكەمی پەرلەماندا لە 19/5/1992 كە بەرەی كوردستانی ئەنجامیدا، بەپێی یاسای ژمارە (1)ی ساڵی 1992 ی هەڵبژاردنی كوردستان "هەموو هاوڵاتیەكی هەرێمی كوردستان مافی دەنگدانی هەبوو بەمەرجێك هاوڵاتی كوردستانی عێراق بێت و تەمەنی (18) ساڵی تەواو كردبێت".

لەبەر ئەوەی لەو سەردەمەدا هیچ تۆمارێكی دەنگدەران نەبوو، هەر بۆیە هەموو هاوڵاتیەك مەرجە یاساییەكەی تیادا بووایە دەیتوانی بچێتە بنكەكانی دەنگدان و دەنگ بدات، بۆ ئەوەی كەسی دەنگدەر زیاد لەجارێك دەنگ نەدات و ڕێگە لەساختەكاری بگیرێت وێرای ئەوەی بە مەرەكەبێك پەنجەی ڕەنگ دەكرا، ئەو پێناسەیەی هاوڵاتی دەنگدەر پێی بوو (احوال مدنی) كونێكی لێ ئەكرا تا دووبارە دەنگ نەداتەوە.

بەپێی ئەو داتایانەی لەو سەردەمەدا لەبەردەست بوون و هەڵبژاردنی خولی یەكەمیان پێ ئەنجامدرا بەم شێوەیە بوو: 

هەڵبژاردنی خولی دووەمی پەرلەمانی كوردستان لەڕۆژی 30 كانوونی دووەمی ساڵی 2005 ئەنجامدرا، كەهاوكات بوو لەگەڵا هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان. ئەمە یەكەمین هەڵبژاردنی گشتی بوو، كەدوای ڕووخانی رژێمی بەعس لەكوردستان و عێراق ئەنجام درا. لەم هەڵبژاردنەدا دانیشتوانی كوردستان جیا لەدانیشتوانی ناوچەكانی تری عێراق لەیەك كاتدا دەنگیان بۆ هەڵبژاردنی 3 ئەنجومەنی جیادا ئەوانیش: پەرلەمانی كوردستان، كە لەسنووری پارێزگاكانی (سلێمانی، هەولێر و دهۆك) ئەنجامدرا، هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و ئەنجومەنی پارێزگاكان. 

ئەم هەڵبژاردنە بەسیستمی (نوێنەرایەتی ڕێژەیی) بەڕێوەچوو. كە (2,290,736) كەس لەدانیشتوانی هەرێمی كوردستان مافی دەنگدانیان هەبوو و تیایدا (1,753,919) كەس بەشداریان لەپڕۆسەكەدا كرد، كە دەكاتە ڕێژەی (75.6%)ی سەرجەم دانیشتوانی هەرێم. لەم خولەدا، ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان لە 105 ئەندام بۆ 111 ئەندام بەرزكرایەوە. 

لە هەڵبژاردنی خولی سێیەمی پەرلەمان، كە لە 25/7/2009 دا ئەنجامدرا، ئەم خولە جیاوازبوو لەخولەكانی تر، بەوەی ئۆپۆزسیۆن سەری هەڵدا و چووە پەرلەمانەوە، لەهەرێمی كوردستان (2,401,795) كەس مافی دەنگدانیان هەبوو و لەو ژمارەیە (1,876,196) كەس بەشدارییان لەدەنگدانەكەدا كرد، كە دەیكردە ڕێژەی (78.1%) سەرجەم دەنگدەرانی هەرێم.

لەهەڵبژاردنی خولی چوارەمیشدا، كە لە 21/9/2013 ئەنجامدرا، (2,803,382) كەس مافی دەنگدانیان هەبوو و (1,968,775) كەس بەشداریان كرد بەرێژەی (70.2%)ی تێكڕای دەنگدەرانی هەرێم.

لە ڕیفراندۆمی 25/9/2017 دا هەرێمی كوردستان ڕێژەی دەنگدان بەم شێوەیە بوو:


خەوشەكانی تۆماری دەنگدەرانی هەرێم
وەك لە ڕاپۆرتەكەدا هاتووە، تۆماری دەنگدەرانی هەرێمی كوردستان پڕە لە خەوش و كەموكوڕی و شیاو نیە بۆ هەڵبژاردنی پاك و بێگەرد، لێرەدا كەموكوڕییەكان لە چەند خاڵێكدا چڕ دەكەینەوە:
1- تا ئێستا ئامارێكی ورد لەبەردەستدا نیەو نازانرێت هەم ژمارەی دانیشتووانی هەرێم چەندەو هەم چەند كەس مافی دەنگدانی هەیە تا ناوی لە تۆماری دەنگدەراندا تۆمار بكرێت. هەر بۆ ئەم مەبەستەش ژمارەی جیاجیا هەیە.
بۆ نمونە: جیاوازییەكی بەراوردكاری لە نێوان ژمارەی دەنگدەر بۆ تۆماری دەنگدەرانی ساڵی 2017ی عیراق لەهەر سێ پارێزگاكەی هەرێم لەگەڵ تۆماری دەنگدەرانی كۆمسیۆنی هەڵبژاردن و راپرسیدا هەیە، تۆماری دەنگدەرانی هەرێم (275423) دوو سەد و حەفتا و پێنج هەزار و چوار سەد و بیست و سێ ناوی لەو تۆمارە زیاترە، كە كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی عێراق لە مانگی ئابی 2017 دا بڵاوی كردۆتەوە. نازانرێت ئەم جیاوازییە زۆرە چیە و پێویستی بەبەدواداچوون هەیە، ئەگەر ئەم جیاوازییە چارەسەر نەكرێت ‌و وادابنێین بەركەوتەی هەڵبژاردن بۆ هەر كورسییەك (20000) بیست هەزار دەنگ بێت، ئەوا ئەو ڕێژەیە دەكاتە نزیكەی (13) كورسی ساختە لە هەڵبژاردندا.

2- تۆماری دەنگدەران لە هەرێم پشت بە فۆرمی كۆمپانیای خۆراك دەبەستێت و ئەم فۆڕمەش، كە لەساڵی 1996 ەوە دروستكراوە، بەڵام تا ئێستا ئەو كەسانەی مردوون لە ساڵی 1996 ەوە دەگمەن نەبێت ناویان لە تۆمارەكە نەسراوەتەوە، كە بە سەدان هەزار كەس دەخەمڵێنرێن.
بۆ نمونە: تەنها ئەو كەسانەی تەمەنیان لە نێوان (100) تا (164) ساڵدایە، واتە لەدایكبوونیان لەنێوان سالانی (1853 – 1918) كە لە تۆمارەكەدا ناویان هاتووە (11799) یانزە هەزار و حەوت سەد و نەوەد و نۆ كەسن لەهەرێمی كوردستاندا. بەم شێوەیە: هەولێر (3499) كەس، دهۆك (2129) كەس، سلێمانی (6171) كەس.
هەروەها بەپێی ئاماری ساڵی وەزارەتی تەندروستی لە ساڵانی (2001-2017) لە هەرێمی كوردستاندا (217644) كەس مردوون و كەسیان ناویان لە تۆماری دەنگدەراندا نەسڕاوەتەوە. ئەمە جگە لە مردوانی ساڵانی (1996-2001) ناوەكانیان دەست نەكەوتوون و لەو ژمارەیەدا نیە.
ژمارەی مردوان بەپێی پارێزگا لە ساڵانی 2001- 2017

3- ئەو كەسانەی دانیشتووی ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی هەرێم بوون و پێشتر لە هەرێم نیشتەجێ‌ بوون بەڵام دواتر لەئەنجامی رێكارەكانی مادەی (140) گەڕاونەتەوە ناوچەكانی خۆیان وەك پارێزگاكانی (كەركوك، موسڵا، سەڵاحەدین، دیالە و قەزای مەخمور) سەرباری ئەوەی ناویان لە تۆماری ناوچەكانی خۆیان هەیە لە تۆماری هەرێمی كوردستانیشدا ناویان هەر ماوەو نەسراوەتەوە كە ئەمانەش بەسەدان هەزار مەزەندە دەكرێن.
بۆ نمونە: بەپێی لیستێك كە لەبەردەستدایە (63020) شەست و سێ هەزار و بیست دەنگدەر ناویان لەتۆماری دەنگدرانی پارێزگای (موصڵا)دا هەیە و بە هەمان شێوە ناویان لە توماری دەنگدرانی پارێزگاكانی (هەولێر و دهۆك)یشدا دووبارە هەیە، لەم لیستەدا بۆ بەراوردكردنەكە تەنها پشت بەناوی سیانی نەبەستراوە، بەلكو ساڵی لەدایك بونیانیش هاوشێوەیە. هەروەها (31547) سی و یەك هەزار و پێنج سەد و چل و حەوت دەنگدەر ناویان لە توماری دەنگدرانی پارێزگای (كەركوك)دا هەیە و بە هەمان شێوە ناویان لە توماری دەنگدرانی پارێزگاكانی (هەولێر و دهوك)یشدا دووبارە بۆتەوە. ئەمە جگە لەوەی ناوی دووبارە بووەی لەم شێوازە لەنێوان پارێزگای سلێمانی و پارێزگاكانی كەركوك و دیالە و سەلاحەدیندا هەیە كە ئێمە ژمارەكەیمان دەست نەكەوت.
واتە كۆی گشتی ناوی دووبارە بۆوە لە نێوان پارێزگاكانی هەولێرو دهۆك بە بەراورد بەناوی دەنگدەرانی پارێزگاكانی موصڵا وكەركوك (94.567) نەوەد و چوار هەزار و پێنج سەد و شەست و حەوت دەنگدەرە.

4- كاتێك وردبینی لە تۆمارەكە دەكرێت ژمارەیەكی زۆر ناوی دووبارەو سێ بارەو تەنانەت تا بیست بارەشی تیایە، هەرچەندە كۆمسیۆن پێی وایە ئەم ناوانە لەیەكچوون نەك دووبارە، بەڵام لەراستیدا ناوەكان بەهەموو پێوەرەكانی (ناوی سیانی، ساڵا و شوێنی لەدایكبوون، كۆدی پارێزگاو كۆدی دەنگدانیشەوە) وەكو یەكن، كە ئەمانەش بە نزیكەی سەد هەزار كەس مەزەندە دەكرێن.

5- هەندێك لە ناوە دووبارەكان بەهەمان زانیارییەوە دووبارەیە تەنها لەوە نەبێت كە ژمارەی دەنگدانەكانیان جیاوازە و دوو كارتی دەنگدانیشیان وەرگرتووە.
6- ژمارەیەك لە كوردانی باكور (توركیا) و رۆژئاوا (سوریا) و رۆژهەڵات (ئێران) فۆرمی خۆراكیان بۆ دروستكراوە، ئەوانەی لەهەرێمدا نیشتەجێن و بەپێی یاسا ئیقامەیان هەیەو رەگەزنامەیان وەرگرتووە ئاساییە، بەڵام بەشێكیان بەساختە ناسنامەی باری شارستانیان بۆ دروستكراوەو (تعداد الفرعی)یان بۆ كراوەو ناویان خزێنراوەتە نێو تۆماری دەنگدەرانەوە كە لەراستیدا مافی دەنگدانیان نیە.

7- دەنگدەرانی تایبەت (لە هێزەكانی ناوخۆ و ئاسایش و پێشمەرگە) كە ژمارەیان بە سەدان هەزار دەخەملێنرێت دوو جار ناویان تۆمار كراوە، هەم لیستی تایبەت بەخۆیان (تۆماری دەنگدەرانی تایبەت) دا هەیە و هەم لە تۆمارە گشتیەكەش ناویان نەسڕاوەتەوەو دووجار دەنگ دەدەن.
بەپێی لیستێك كە تۆماری دەنگدەرانی تایبەت ریزبەند كراوە زیاد لە (184000) كەسە لە هەرێمدا و لەهەمان كاتدا لیستی دەنگدەرانی هەرێم كە لە بەغداوە هاتووە (179000) كەسە، ئەمانەش زۆرینەیان ئەگەر هەمووشی نەبێت ناوەكانیان دووبارە بۆتەوە لە تۆماری دەنگدەرانی گشتیدا.

8- لە بەشی دووەمی پەیڕەوی ژمارە (1)ی ساڵی 2017 ی (پەیڕەوی ئامادەكردن و نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران و خستنەڕووی تانەكان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و پەرلەمانی كوردستان-عێراق)دا لە بڕگەی (3)ی لێهاتوویی دەنگدەردا هاتووە: دەنگدەر دەبێ (تەمەنی هەژدە ساڵی تەواو كردبێت لەرۆژی دەنگداندا)، واتە بۆ راپرسی تا مێژووی 25/9/1999 و بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆكایەتی هەرێمیش تا مێژووی 1/11/1999 دەیانتوانی دەنگ بدەن، بەڵام لەو تۆمارەدا كە كاری پێ كرا سەرجەم لەدایكبووانی ساڵی (1999) داخل كرابوون و بۆ هەمووشیان رۆژی لەدایكبونیان (1/1/1999) دانراوە، ئەمە لەكاتێكدا دوورە لە راستیەوەو ناكرێت هەموو ئەوانە لەم رۆژەدا لەدایكبووبن! مەبەستیش لەوەیە كە ئەوانەی لە مانگەكانی (10-11-12 ی ساڵی 1999) لەدایكبوبن بۆ راپرسی و ئەوانەی مانگەكانی (11 و 12) بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆكایەتی هەرێم تەمەنیان نەگەیشتۆتە 18 ساڵا و نەدەكرا ناویان لە تۆماری دەنگدەراندا بێت و بەشداری دەنگدان بكەن.

9- لەو تۆمارەكەدا سەرجەم لەدایكبووانی ساڵی (2000) ناویان تۆمار كراوە، ئەمە لەكاتێكدا هەموویان تەمەنیان نەگەیشتۆتە (18) ساڵا و هەموویان مافی دەنگدانیان نیە.


بەپێی ئەمە دەتوانین بڵێن بە مەزەندە ئەم رێژەیە لەناوی دووبارەو ساختە لە تۆماری دەنگدەراندا هەیە:

ئەم ژمارانە مەرج نیە سەد لە سەد تەواو بن، لەوەیە هەندێكیان زیاتر و هەندێكیشیان كەمتر بێت. بۆ نمونە ژمارەی مردوان ئەوانەشی تیایە كەتەمەنیان نەگەیشتۆتە 18 ساڵ تا دەنگ بدەن، بەلام دەبێت ئەوەشمان لەبەر چاو بێت كە ئەو ژمارەیە تەواو نیە و تەنها ئەوانەن كە لەوەزارەتی تەندروستی تۆمار كراون، یا لە وەزارەتی داد و دادگاكان تۆمار كراون، یا ئەوانەی هەر تۆمار نەكراون، هەروەها ژمارەكە تەنها مردووانی سالانی (2000-2017) یە، ناوی ئەوانەشی تیادا نیە كە سالانی پێشووتر مردوون و ناویان لە تۆمارەكەدا هەبووە، ئەمە جگە لە تێبینی لەسەر ژمارەكان كە لەپارێزگایەكەوە بۆ پارێزگایەكی تر و لەساڵێكەوە بۆ سالێكی تر گومانی دەسكاری كردن هەیە. هەروەها ناوی ئەو كەسانەشی تیادا نیە كە كوردانی پارچەكانی تری كوردستانن و ناویان لە تۆمارەكەدا هەیەو ژمارەكەیمان دەستنەكەوتووە، بەلام جێگەی سەرسوڕمانە كە هێزە سیاسیەكان یا پەرلەمان و كۆمسیۆن ئامادەبن بە تۆمارێك هەڵبژاردن ئەنجام بدەن كە نزیكەی 1/3 ی ناوەكانی گومانیان لەسەر بێت.

پێشێلكارییەكانی كۆمسیۆن لە تۆماری دەنگدەراندا
 بەپێی یاسا كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی دەبوایە لەو ماوەیەدا كار بۆ پاك كردنەوەو ئامادەكردنی تۆمارێكی پوخت بكات، بەڵام ئەوەی تێبینی دەكرێت نە بۆ ریفراندۆمی 25/9/2017 و نە بۆ هەڵبژاردنی 1/11/2017 ی پەرلەمانی كوردستان و سەرۆكایەتی هەرێم ئەگەر بكرابووایە كۆمسیۆن هیچ هەنگاوێكی بۆ ئەم مەبەستە نەنابوو:
1-پێویست بوو كۆمسیۆن داوا لە وەزارەتی تەندروستی هەرێم بكات بەفەرمی ناوی مردووەكانیان پێ بدات تا لە تۆمارەكەی دەربێنن، بەڵام ئەم پرۆسەیەیان ئەنجام نەداوە. تا لە مانگی تەمووزی 2017 دا (كەكاتەكەی درەنگە سەبارەت بەپرۆسەكانی راپرسی و هەڵبژاردن) نوسراویان ئاراستەكردوون و وەزارەتیش هیچ وەڵامێكی نەداونەتەوە.
2-پێویست بوو كۆمسیۆن داوا لەوەزارەتی دادی هەرێم و ئەنجومەنی دادوەری بكات بەفەرمی ناوی مردووەكانیان پێ بدات كە لەدادگاكاندا تۆمار كراون، تا لە تۆمارەكەی دەربێنن، بەڵام ئەم پرۆسەیەیان ئەنجام نەداوە. 
3-دەبوایە كۆمسیۆن وردبینی لە تۆمارەكەدا بكات بەوەی ناوە دووبارەو چەند بارەكان بسڕێتەوە، بەڵام ئەوەشی نەكردوە.
4-دەبوایە كۆمسیۆن لیستی تۆماری دەنگدەرانی تایبەت زوو ئامادە بكات و لەهەمان كاتدا سەرجەم ناوەكان لە تۆمارە گشتیەكەدا بسڕێتەوە بەڵام ئەوەشی نەكردوە.
5-دەبوایە كۆمسیۆن كاتی پێویست دابنێت بۆ پرۆسەی نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران، كە بەلای كەمەوە دەبێت لە دوو مانگ كەمتر نەبێت، بەڵام تەنها یەك هەفتەی بۆ تەرخان كرد و تەنانەت لە پارێزگای سلێمانی تەنها پێنج رۆژ بوو، هەر بۆیەش بەپێی لێدوانی خودی كۆمسیۆن لە كۆی (3.247.341) دەنگدەر لە سەرجەم هەرێمی كوردستان تەنها نزیكەی (110.000) كەس سەردانی بنكەكانیان كرد بەمەبەستی نوێكردنەوەی ناوەكانیان. 
6-دەبوایە كۆمسیۆن داوا لە وەزارەتی بازرگانی بكات دووا لیستی زانیاریی فۆرمی خۆراكیان پێ بدات بەمەبەستی پاك كردنەوەی تۆمارەكە بەڵام ئەوەشیان نەكردووە.
7-دەبوایە كۆمسیۆنی هەرێم لەگەڵا كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی عێراقدا هەماهەنگی بكات و بەفەرمی دووا تۆماری دەنگدەرانی هەرێم وەربگرێت، نەك ئەو تۆمارەی ئێستا كاری پێ دەكەن كە هیچ رەسمیاتێكی نیەو بەفەرمی وەرنەگیراوە.
8-كۆمسیۆن كە ئامادەكاریی نەكردبوو جا بەهۆی نەبوونی كاتی پێویستی یان هەر هۆكارێكی تر، نەدەبوو رەزامەندی پیشان بدات لەسەر ئەو وادەیەی بۆ راپرسی و هەڵبژاردن لە 25/9 و 1/11 دەستنیشان كرابوو. دەبوایە هۆكارەكانی ئامادە نەبوونیان و رێگرییەكانی بەردەمیان بخستایەتەڕوو.
هەڵوێستی حزبە سیاسیەكان لەهەمبەر تۆماری دەنگدەران
حزبە سیاسیەكانی هەرێمی كوردستان بێخەم و خەمسارد بوون لەهەمبەر كەموكوڕی و كارە نایاساییەكانی تۆماری دەنگدەران، هیچ كامیان تا ئێستاشی لەگەڵدابێت سەرباری ئەوەی راستیەكان دەزانن و بەڵگەو دەكۆمێنتەكانی ساختەكاریی تۆمارەكەیان لەبەردەستدایە كەچی نەك هەر هەوڵی پاك كردنەوەیان نەداوەو نایدەن بەڵكو بێدەنگن لەئاستیدا و ئامادەن بەو تۆمارەوە هەروەك چۆن لەرابردوودا هەڵبژاردنی پێ كراوە لە ئێستاو داهاتووشدا هەڵبژاردنی پێ بكەنەوە.
هۆكاری ئەم هەڵوێستەشیان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە:
1-لەوە دەچێت هەندێك لەحزبە سیاسیە باڵادەستەكان ئەم ناڕوونیەو بوونی ئەم ژمارە زۆرەی ناوی ساختەو مردوو و دووبارەیە لەبەرژەوەندییاندا بێت و لەكاتی هەڵبژاردندا بەكاری بێنن!
2-پاك كردنەوەی تۆماری دەنگدەران كاتی پێویستە، لەكاتی ئاساییدا كاریان لەسەر نەكردووەو لەئێستاشدا بەبیانووی دووانەخستنی هەڵبژاردن بۆ ئەوەی ئۆباڵەكەی نەكەوێتە ئەستۆیان، هەندێك لەحزبەكان جۆرێك لە موزایەدە دەكەن كە گوایە رێگەنادەن هەڵبژاردن دووا بكەوێت!
جگە لەم خاڵانە هۆكارێكی لۆژیكی تر نیە كە هیچ كام لە حزبە سیاسیەكان هەوڵوێستێكیان بەدی ناكرێت. ئەمە لەكاتێكدا كەرازی بوون بەهەڵبژاردن بەم تۆماری دەنگدەرانە بەیاسایی كردنی گزی و ساختەكارییەو ئۆباڵەكەشی لە ئەستۆی هەموو ئەو حزبانەیە كە پێی رازین و چەسپاندنی ئەم تۆمارەیە پڕ لە پۆخڵەواتەیە كەسیستەمی سیاسیی هەرێم و دامودەزگا فەرمی و شەرعیەكانی لەسەر بنیات دەنرێت.
ئەگەر وانیە بۆچی لە خولی سێیەمی پەرلەماندا (2013) كاتێك لیژنەیەكی پەرلەمانی بۆ ئەم مەسەلەیە پێكهات، بڕیاری لیژنەكەو راسپاردەكانی لە راپۆرتێكدا ئاراستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان كرا، ئەوكاتە سەرۆكایەتی بەدەست پارتی و یەكێتیەوە بوو، هەردوو حزب هاوهەڵوێست ئامادەنەبوون كۆبوونەوەی پەرلەمانی لەسەر بكەن و راپۆرتەكە بخەنە دەنگدانەوە! ئەگەر وا نیە بۆچی هەمان كات حزبەكانی گۆڕان و كۆمەڵا و یەكگرتوو بێدەنگیان هەڵبژارد و هیچ هەڵوێستێكیان لەسەر ئەم هەموو ساختەكارییەی تۆماری دەنگدەران نەبوو!
ئەگەر وانیە بۆچی لەخولی چوارەمی پەرلەماندا كە چوار ساڵا لەبەردەستدابوو، نە سەرۆكایەتی پەرلەمان و نە هیچكام لە فراكسیۆنەكان هەوڵی پاك كردنەوەیان نەدا و یاداشتێكیان ئاراستەی لایەنە بەرپرس و پەیوەندیدارەكان نەكرد!
ئەگەر وانیە بۆچی لەماوەی كابینەی هەشتەمدا ئەو حزبانە هەموویان لەحكومەتدابوون، پارتی سەرۆكی حكومەت و وەزارەتەكانی ناوخۆ و پلاندانانی بەدەستەوە بوو و یەكێتی جێگری سەرۆكی حكومەت و وەزارەتی تەندروستی بەدەستەوە بوو، گۆڕان وەزارەتەكانی پێشمەرگە و بازرگانی و دارایی بەدەستەوە بوو، خۆیان دەیانتوانی ئەم ئەركە جێبەجێ‌ بكەن، بەڵام نەیانكرد. خۆ حزبەكانی تری وەك كۆمەڵا و یەكگرتووش هەریەكەیان چەند وەزیرێكیان لەم كابینەیەدا هەبوو، بەڵام یەك یاداشتیشیان لەم بارەیەوە نەنوسی!
ئەگەر وانیەو حزبەكان كەمتەرخەم نین، خۆ هەر پێنج حزب (پارتی، یەكێتی، گۆڕان، كۆمەڵا و یەكگرتوو) نوێنەریان لە كۆمسیۆن هەیەو كۆمسیۆنەكە سەربەخۆ نیە بەڵكو سەربەخۆیانە! چ رۆژێك بانگی نوێنەرەكانیان كرد لەكۆمسیۆن بۆ ئەوەی ئەم تۆمارە پاك بكەنەوەو لەڕێگەی خۆیانەوە فشار دروست بكەن! مەگەر وەڵامی رەخنەكان لەسەر بێلایەن بوونی كۆمسیۆن ئەوە نەبوو كە لایەنەكان خۆیان راستەوخۆ لەرێگەی كادرەكانیانەوە ئەركی ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پاك بگرنە ئەستۆ !
بێگومان یەرپرسیارییەتی ئەم رەوشە نایاساییە لەئەستۆی هەر پێنج حزبە بەپێی سەنگ و قورساییان و هیچ كامیان لێی بەدەر نین.
ئەنجام 
پاش تاوتوێكردنی یاسا پەیوندیدارەكانی بواری هەڵبژاردن و تۆماری دەنگدەران، هەروەها پشت بەستو بەئەزمونی هەڵبژاردنەكانی رابردوو، لێرەدا بەكورتی ئەنجامەكانی ئەم راپۆرتە دەخەینە ڕوو:
یەكەم: ئەنجامە یاساییەكان:
1-لە (یاسای كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی)دا بە وردی باس لە تۆماری دەنگدەران نەكراوە، ئاماژەی بەوە نەكردووە كە كۆمسیۆن لە نوێكردنەوەی تۆمارەكەدا پشت بەكام داتا و بەڵگەنامە ببەستێت. و هەست بە كەموكوڕییەكی زۆر دەكرێت، چونكە كۆمسیۆن دەبێت لە ئامادەكردن و ڕێكخستن و نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران پشت بەسەرژمێریەكی پشتڕاست كراوە ببەستێت. جا ئاماری سەرژمێری گشتی بێت یان زانیاریەكانی فەرمانگەكانی تۆماری باری كەسیەتی هەرێمی كوردستان.
2-لەیاسای كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسیدا، ئەنجومەنی كۆمسیاران سەر پشككراوە لە گرتنەبەری ڕێگە و شێوازی تازە بۆ ئامادەكردنی تۆماری دەنگدەران، چۆنیەتی ئامادەكردن و نوێكردنەوەشی سپاردووە بەكۆمسیۆنی هەڵبژاردن و ڕاپرسی. بۆ ئەم كارەش كۆمسیۆن دەبێت سیستم و ڕێكاری تایبەت دەربكات بۆ ڕێكخستن و ئامادەكردن و نوێكردنەوەو چۆنیەتی تانە لێدان لەتۆماری دەنگدەران. لەمەشیاندا نازانرێت ئایا كۆمسیۆن پشت بە كام داتاو زانیاری ببەستێت.
3-لەماددەی پانزەهەمی یاسای ژمارە (1)ی ساڵی (1992) هاتووە كە دەبێت تۆماری دەنگدەران، ناو، ناونیشان پیشە، بەروار و شوێنی لەدایكبونی تێدا بنوسرێت و لیستەكەش بەپێی پیتی ئەبجەدی ڕیز دەكرێت، بەڵام ئاماژە بەوە نەدراوە كە دەبێت (كۆمیسۆن ) كام تۆمار و سەرژمێری بكاتە بنەمای ڕێكخستنی تۆماری دەنگدەران، هەروەها لە دەقی ماددەكەدا هاتووە ئەگەر ئەو ڕێگە نەكرا، ڕێگایەكی دیكەی لەبار بۆ وەدەست هێنانی ئەو مەبەستە بدۆزێتەوە، ئەم بڕگەیە بەم شێوازە گونجاو نیە لەڕێكخستنی تۆماری دەنگدەراندا، چونكە ئەركی دەوڵەت (هەرێم ) لێرەدا دیاروو ڕوون نیە، كە تۆماری هاوڵاتیانی نەبێت كە بتوانێت كۆمسیۆن پابەندبكات پێیەوە.
4-بە سەرنجدان لەناوەرۆكی ماددەی (16)ی یاساكەدا ڕوبەڕوی پرسیارێك ئەبینەوە، ئایا چۆن دەكرێت (15) ڕۆژ پێش دەنگدان تۆمارەكان بەسەر ناوەندەكان دابەش بكرێن بۆ دڵنیابوون لەناوەكانیان و شوێنی دەنگدان، جا گواستنەوەی ناو بێت، یان سڕینەوەی، یاخود زیادكردنی، چونكە لەو ماوەیەدا كۆمیسۆن ناتوانێت بەم كارە هەستێت، لەڕوی هونەری و كاتەوە، لەتوانادا نابێت بەپێی ناوەرۆكی ئەم ماددەیە كارەكان ئەنجام بدرێن، بۆیە باشتر وایە پێداچونەوە بەم مادەیەدا بكرێتەوە، چونكە ئەم كارە دەكرێت لە قۆناغی تۆماری سەرەتایی ئەنجام بدرێت، بەڵام گەر مەبەستی ئەوە بێت كۆمسۆن تۆماری كۆتایی بگەێنێتە ناوەندەكان (15) ڕۆژ پێش وادەی دەنگ دان ئەمەش كارێكە ئەنجامدانی ئاسان نیە لەگەڵا ڕێكارەكانی كۆمسیۆن نایەتەوە. 
5-لە ماددەی (18)ی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان مافی داوە بەهاوڵاتیان بۆ هەر كەسێك مەرجەكانی دەنگدەری تێدابێت و تۆماركردنی ناوی فەرامۆش كرابێت لە خشتەی دەنگدەراندا، دەتوانێت داوای تۆماركردنی ناوی بكات، بۆ هەر دەنگدەرێك هەیە داوای زیادكردنی ناوی هەر هاوڵاتیەك بكات كەبەناحەق تۆماركردنی ناوی فەرامۆشكراوە یان داوای زیادكردنی ناوی هەر هاوڵاتیەك بكات كە بەناحەق لەخشتەی دەنگدەراندا سڕدراوەتەوە، لەماوەی (10) دە ڕۆژدا لەبەرواری بڵاوكردنەوەی خشتەی دەنگدەرانەوە. داواكە لەگەڵا ڕای لیژنەی مەركەزی پەیوەندیداری هەڵبژاردن پێشكەش بەهەیئەی باڵادەكرێت، هەیئەی باڵاش، لەماوەیەكدا كە لە سێ‌ ڕۆژ نەترازێت كە لەڕۆژی پێشكەشكردنی داواكە وە دەست پێ دەكات سەیر دەكا و یەكلای دەكاتەوە). ناوەرۆكی دەقی مادەی هەژدەیەم ئەو ڕاستیە دوپات دەكاتەوە كە دژ یەكیەك بەدی دەكرێت لەنێوان مادەی شانزەهەم و هەژدەهەمدا، چونكە لانیكەم دەبێت تۆماری دەنگدەران بەشێوە كلاسیكیەكە مانگێك بەر لەوادەی دەنگدان سەرجەم قۆناغەكانی تێپەڕاندبێت و ئامادەكرابێت بۆ چاپكردن، دەكرێت ئاماژە بەتۆماری سەرەتایی و تۆماری كۆتایی بدرێت.
6-لەمادەی (59)دا هاتووە (هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان –عێراق، كەلەدەرەوە دادەنیشن (المقیمین) مافی بەشداربونیان لەهەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی كوردستان- عێراقدا هەیە)، بێگومان یاسا مافی دەنگدانی داوە بەهاوڵاتیان بەڵام مەرجی دەنگدەریان تیا فەراهەم بێت، بەڵام بەشداری پێكردنی هاوڵاتیانی دەرەوەی وڵات، بەچ شێوەیەك بەشداری بكەن، چۆن تۆماری دەنگدەرانیان بۆ ڕێك بخرێت، ئەو لایەنە كێیە كە ئەركی ڕێكخستنی وەردەگرێت، پشت بەكام داتا و زانیاری ببەستێت، ئایا كام بەڵگە نامە بكرێتە بنەما، لەچەند وڵات و شار ناوەندی دەنگدان بكرێنەوە ئەمانە ئەو پرسانەن كە لەدەقی ماددەكەدا بونیان نیە كە پێویستە ئەم پرسە لە یاسادا بەڕونی ئاماژەیان پێبدرێت.
7-پرسی تۆماری دەنگدەرانی تایبەت وەك لە ماددەی (60)ی یاسای پەرلەمانی كوردستاندا هاتووە، دەنگدانی هێزە چەكدارەكان پێش وادەی دەنگدانی گشتی كارێكی باشە بۆ ئەوەی دەست كراوەبن لە ڕۆژی دەنگدانی گشتیدا و ئاسایش و ئارامی وڵات بپارێزن و دەنگدەران بتوانن بەبێ‌ ترس سەردانی ناوەندەكانی دەنگدان بكەن، بەڵام جیانەكردنەوەی تۆماری دەنگدەرانی هێزە چەكدارەكان لەكات و ساتی خۆیدا كارێكی خوازراو نییە، بۆیە پێویستە وەزارەتی ناوخۆ و وەزارەتی پێشمەرگە و ئەنجومەنی ئاسایش، پاڵپشت بەلیستی موچە تەواوی زانیاریەكان بدات بەكۆمیسیۆن بۆ ئەوەی تۆماری دەنگدەرانی هێزە چەكدارەكان بەتەواوی و یەكجاری لە تۆماری گشتی جیابكرێتەوە.
8-بە وردبونەوە لە ناوەرۆكی زنجیرەی یەكەمی ماددەی (29) دەبینین كە بونی ڕەگەزنامە و هەڵگرتنی لە ڕۆژی دەنگدان كراوەتە مەرج كە كارتی دەنگدانی پێبدرێت، لەم دەقە یاساییەدا هەست بەمەترسی قەوارەكان دەكرێت لەڕاستی و دروستی تۆماری دەنگدەران، لەهەمانكاتدا دژیەكیەك بەدیدەكرێت بەوەی كەمەرجە دەنگدەر سەرەڕای هەبونی مەرجەكانی دەنگدەر ناوی لە تۆماری دەنگدەراندا هەبێت و لەڕۆژی دەنگدان ڕەگەزنامەی عیراقی پێبێت، كە دەبوایە لەبنچینەدا لەكاتی تۆماركردنی ناوی لە لیستی دەنگدەرانیشدا ڕەگەزنامەی عێراقی بكرایەتە بنەما بۆ تۆماركردنی ناوی هاوڵاتیان.
9-ئەوەی جێگەی سەرنجدانە لەناوەرۆكی ماددەی (4)ی یاسای ژمارە (3) ی یاسای پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان دیاری كردنی ژمارەی ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگاكان بەستۆتەوە بە (نوێترین سەرژمێری باوەڕپێكراو)، نازانرێت مەبەستی لە سەرژمێری باوەڕ پێكراو چیە؟ ئەم ئامارە فەرمیە كێ‌ ئامادەی دەكات، كام لایەنە پەسەندی دەكات وەك ئاماری فەرمی، ئەگەر بۆ دیاری كردنی ژمارەی كورسیەكان نوێترین ئامار بكرێتە پێوەر، كەواتە دەبوایە لە یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكانیش وەك كارێكی لە پێشینە بۆ تۆماری دەنگدەرانیش ئاماژە بەسەرژمێری باوەڕ پێكراو بكرایە، بۆ ئەوەی كۆمیسیۆن پابەند بونی خۆی بەیاسا دوپات بكردایتەوە لەڕێكخستن و نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران.
10-لەزنجیرەی هەشتەم و نۆیەمی ماددەی یەكەمی یاسای ژمارە (4) ی ساڵی (2009) یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان و قەزاو ناحیەكان لەهەرێمی كوردستان – عێراق باس لە تۆماری بەرایی دەنگدەران دەكات، كە ئەو تۆمارەیە ناو و داتای دەنگدەرانی تێدایە، لەلایەن دەستەوە ئامادە دەكرێت و بڵاودەكرێتەوە بۆ بینینی پێشكەش كردنی تانە لەبارەیەوە، بەڵام بەسەرنجدان لەناوەرۆكی ماددەكە دوور و نزیك باس لەو داتا فەرمییە ناكات كە كۆمسیۆن بیانكاتە بنەمای كاركردنی لە ئامادەكردن و ڕێكخستن و نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەراندا.
11-سەبارەت بەمەرجەكانی دەنگدەر وەك لەماددەی (3)ی یاسای ژمارە (4) ی یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەكان دا هاتووە دەنگدەر مافی بەشداری كردنی بەستراوەتەوە بەبوونی ناوی لە تۆماری دەنگدەرانی پارێزگاكەی، بەڵام لە چۆنیەتی ئامادەكردنی تۆماری دەنگدەران باس لەداتای فەرمی و پشت پێبەستراو نەكراوە، جگە لەوەی كە مەرجی ڕەگەزنامەی كردوەتە بنەما كە خۆی لەبنەڕەتدا مافی هەر هاوڵاتیەك بەندە بەبوونی ڕەگەزنامەی وڵاتەكەی. بەڵام لە ئامادەكردنی تۆماری دەنگدەران ئەركی دەزگاكانی هەرێمی تێدا ونە.
12-بۆ ئەوەی تەرخانكردنی كورسی كۆتا ئامانجی خۆی بپێكێت، گرنگە كە تۆماری دەنگدەرانی پێكهاتەكان جیابكرێتەوە، بۆ ئەوەی ڕۆڵەكانی هەر پێكهاتەیەك ئازادانە بتوانن تەنها دەنگ بەكاندیدی پێكهاتەی خۆیان بدەن و نوێنەرانی پێكهاتەكەش نوێنەرایەتی ڕاستەقینەیان بكەن. هەرچەندە لە خاڵی پێنجەمی ماددەی (32)ی دوبارە لەیاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەكاندا ئاماژە دراوە بەوەی كە دەنگ دەرانی هەر پێكهاتەیەك دەنگ بەپاڵێوراوانی پێكهاتەی خۆیان بدەن، بەڵام بەپێی دەقی ماددەی (1)ی یاسای ژمارە (16)ی ساڵی (2013) یاسای دووەمین هەموواركردنی یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەكان.ژمارە (4)ی ساڵی (2009) كاركردن بەم بڕگەیە ڕاگیرا لەخولی دووەمی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەكاندا، و لە یاسای پەرلەمانی كوردستان ژمارە (1)ی ساڵی (1992) هەمواركراویش، باس لە تۆماری دەنگدەران نەكراوە بۆ پێكهاتەكان لە هەرێمی كوردستان. ئەوەی جێگای سەرنجە زۆر جار لەلایەن قەوارە گەورەكان تاڕادەیەك ئەم پرسە قۆستراوەتەوە و ناكۆكی و دەنگی جیاجیای دروست كردووە.

دووەم: تۆماری دەنگدەرانی كارپێكراو بۆ راپرسی و هەڵبژاردنەكان
1-تۆمارەكە هیچ بنەمایەكی فەرمی نیە و بەفەرمی لە كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی عێراق یا هیچ كام لە دام و دەزگا فەرمیەكان وەرنەگیراوە.
2-تۆماری دەنگدەرانی هەرێمی كوردستان پڕە لە خەوش و كەموكوڕی و بەكەڵكی هەڵبژاردنی پاك و بێگەرد نایەت.
3-تا ئێستا ئامارێكی ورد نیەو نازانرێت هەم ژمارەی دانیشتووانی هەرێم چەندەو هەم چەند كەس مافی دەنگدانی هەیە تا ناوی لە تۆماری دەنگدەراندا هەبێت. هەر بۆ ئەم مەبەستەش ژمارەی جیاجیا هەیە.
4-تۆماری دەنگدەران لە هەرێم پشت بە فۆرمی كۆمپانیای خۆراك دەبەستێت و ئەم فۆرمەش كە لەساڵی 1996 ەوە دروستكراوە بەڵام تا ئێستا ئەو كەسانەی مردوون لە ساڵی 1996 ەوە دەگمەن نەبێت ناویان لە تۆمارەكە نەسراوەتەوە كە بەسەدان هەزار كەس دەخەملێنرێن.
5-ئەو كەسانەی دانیشتووی ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی هەرێم بوون و پێشتر لە هەرێم نیشتەجێ‌ بوون، بەڵام دواتر لەئەنجامی رێكارەكانی مادەی (140) گەڕاونەتەوە ناوچەكانی خۆیان وەك پارێزگاكانی (كەركوك، موسڵا، سەڵاحەدین، دیالە و قەزای مەخمور) سەرباری ئەوەی ناویان لە تۆماری ناوچەكانی خۆیان هەیە لە تۆماری هەرێمی كوردستانیشدا ناویان هەر ماوەو نەسراوەتەوە كە ئەمانەش بە سەدان هەزار مەزەندە دەكرێن.
6-كاتێك وردبینی لە تۆمارەكە دەكرێت ژمارەیەكی زۆر ناوی دووبارەو سێ بارەو تەنانەت تا بیست بارەشی تیایە، هەرچەندە كۆمسیۆن پێی وایە ئەم ناوانە لەیەكچوون نەك دووبارە، بەڵام لەراستیدا ناوەكان بەهەموو پێوەرەكانی (ناوی سیانی، ساڵا و شوێنی لەدایكبوون، كۆدی پارێزگاو كۆدی دەنگدانیشەوە) وەكو یەكن، كە ئەمانەش بە نزیكەی سەد هەزار كەس مەزەندە دەكرێن.
7-هەندێك لە ناوە دووبارەكان بەهەمان زانیارییەوە دووبارەیە تەنها لەوە نەبێت كە ژمارەی دەنگدانەكانیان جیاوازە و دوو كارتی دەنگدانیشیان وەرگرتووە.
8-ژمارەیەك لە كوردانی باكور (توركیا) و رۆژئاوا (سوریا) و رۆژهەڵات (ئێران) فۆرمی خۆراكیان بۆ دروستكراوە یان بەساختە ناسنامەی باری شارستانیان بۆ دروستكراوەو ناویان خزێنراوەتە نێو تۆماری دەنگدەرانەوە كە لەراستیدا مافی دەنگدانیان نیە.
9-دەنگدەرانی تایبەت (لە هێزەكانی ناوخۆ و ئاسایش و پێشمەرگە) كە ژمارەیان بە سەدان هەزار دەخەملێنرێت دوو جار ناویان تۆمار كراوە، هەم لیستی تایبەت بە خۆیان (تۆماری دەنگدەرانی تایبەت) دا هەیە و هەم لە تۆمارە گشتیەكەش ناویان نەسڕاوەتەوەو دووجار دەنگ دەدەن.

سێیەم: كۆمسیۆن:
1-بەپێی یاسا كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی دەبوایە لەو ماوەیەدا كار بۆ پاك كردنەوەو ئامادەكردنی تۆمارێكی پوخت بكات، بەڵام تا ئامادەكردنی ئەم راپۆرتە هیچی نەكردووە.
2-نەبوونی هەماهەنگی و بەدواداچوون لەنێوان كۆمسیۆن و وەزارەتی تەندروستی و وەزارەتی داد و ئەنجومەنی دادوەری بۆ سڕینەوەی ناوی مردووەكان.
3-ژمارەیەكی یەكجار زۆر ناوی دووبارە بووەوە لە تۆمارەكەدا هەیە، بەڵام كۆمسیۆن وردبینی نەكردووەو نەیسڕیوەتەوە.
4- كۆمسیۆن كەموكوڕیی هەیە لە ئامادەكردن و جیاكردنەوەی لیستی تۆماری دەنگدەرانی تایبەت سڕینەوەی ناوەكان لە تۆمارە گشتیەكەدا، (یاخود رێگریی لێكراوەو لەلایەن دامودەزگاو وەزارەتە پەیوەندارەكانەوە لیستەكەی نەخراوەتە بەردەست).
5-كەمیی ماوەی پێویست بۆ نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران بۆ راپرسی، بەلای كەمەوە دەبوایە لە دوو مانگ كەمتر نەبێت، بەڵام تەنها (یەك هەفتە)ی بۆ تەرخان كرد، لە پارێزگای سلێمانی لەوەش كەمتر بوو تەنها پێنج رۆژ بوو، هەر بۆیەش بەپێی لێدوانی خودی كۆمسیۆن لە كۆی (3.247.341) دەنگدەر لە سەرجەم هەرێمی كوردستان تەنها نزیكەی (110,000) كەس سەردانی بنكەكانیان كرد بەمەبەستی نوێكردنەوەی ناوەكانیان. هەروەها بۆ هەڵبژاردنی 1/11/2017 ئەگەر بكرایە تۆماری دەنگدەرانیان نوێ نەكردبووە.
6-نەبوونی هەماهەنگی لەنێوان كۆمسیۆن و وەزارەتی بازرگانی بۆ سودوەرگرتن لەدووا لیستی زانیاریی فۆرمی خۆراك بەمەبەستی پاك كردنەوەی تۆمارەكە.
7-نەبوونی هەماهەنگی لەنێوان كۆمسیۆنی هەرێمی كوردستان لەگەڵا كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی عێراقدا، بەمەبەستی وەرگرتنی تۆماری دەنگدەرانی هەرێم بەشێوەیەكی فەرمی.

چوارەم: كەموكوڕی لایەنە پەیوەندیدارەكان:
1-پەرلەمانی كوردستان بە كارەكانی خۆی هەڵنەستاوە لە ئامادەكردن و پاك كردنەوەی تۆماری دەنگدەراندا كە تاكە دەزگایە بتوانێت چاودێری كۆمسیۆن بكات و بەدواداچوون بۆ كارەكانی بكات.
2-حكومەت هاوكار نەبووە و ئەركی خۆی بەجێ‌ نەگەیاندووە لە ئامادەكردن و پاك كردنەوەی تۆماری دەنگدەراندا، بەتایبەت (وەزارەتی بازرگانی، وەزارەتی داد، وەزارەتی ناوخۆ، وەزارەتی پێشمەرگە، وەزارەتی دارایی، ئەنجومەنی ئاسایش).
3-هیچ كام لە حزبە سیاسیەكان لەماوەی ئەم چوار ساڵەدا (2013-2017) مشوری پاك كردنەوەی تۆماری دەنگدەرانیان نەخواردووەو كاریان بۆ نەكردووە.
4-بودجەی پێویست بۆ كۆمسیۆن و ئیش و كارەكانی تەرخان نەكراوە، بەناو كۆمسیۆنی سەربەخۆیە بەڵام چاوی لەدەستی وەزارەتی داراییە بودجەی بۆ دابین بكات.

راسپاردەكان 
پاش خستنە ڕوی دەر ئەنجامەكانی ئەم راپۆرتە، لەخوارەوە پوختەی پێشنیار و ڕاسپاردەكانمان دەخەینە ڕوو، بەمەبەستی سود لێوەرگرتنی لایەنە پەیوەندیدارەكانی هەرێم، بەتایبەتی پەرلەمانی كوردستان و حكومەتی هەرێم و قەوارە سیاسیەكان و ئەنجومەنی كۆمیسیارانی كۆمسیۆنی هەڵبژاردن و راپرسی، تابتوانن لەداهاتودا تۆماری دەنگ دەران بەشێوەیەكی باشتر و زانستیانەتر ئامادە بكەن، كەجێگای متمانەی هەموان بێت : 
یەكەم: راسپاردەكان بۆ مەودای دوور:
1-پەرلەمانی كوردستان لەگەڵا لایەنە پەیوەندیدارەكان كار بكەن بۆ ئەوەی سەرژمێری گشتی لە هەرێمی كوردستان ئەنجام بدرێت، بەمەبەستی دەستخستنی داتایەكی فەرمی و باوەڕپێكراو تا كۆمسیۆن بیكاتە بنەما بۆ تۆماری دەنگ دەران. هەروەها بۆ دیاری كردنی ژمارەی كورسی ئەنجومەنەكان بیكات بەپێوەر.
2-دانانی پڕۆژەیەكی ستراتیجی هاوبەش لەلایەن كۆمیسۆن و لایەنە پەیوەندی دارەكانەوە، ئەمەش بەدەركردنی بڕیارێك لەلایەن پەرلەمانەوە دەبێت كە هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان پابەند بكات لەماوەیەكی دیاریكراودا سەردانی ناوەندەكانی نوێكردنەوەی كارتی زانیاری بكەن، ئەم كارتە بكرێتە بنەمایەك كە پەنجەمۆر و وێنەو تەواوی زانیاریەكانی هاوڵاتیان لەخۆ بگرێت، هەر هاوڵاتیەك ئەم كارتەی نەبێت هیچ مامەڵەیەكی بۆ ڕایی نەكرێت لە هەرێمی كوردستاندا.
3-لەحاڵەتی جێبەجێ‌ كردنی خاڵی دووەمدا، یاسای كۆمسیۆن و یاساكانی هەڵبژاردن ( یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان، یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەكان، یاسای پارێزگاكان و یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان ) هەموار بكرێنەوە كە ئەم داتا فەرمیەی كە پەرلەمان پەسەندی كردووە ببێتە بنەما بۆ تۆماری دەنگدەران، و كۆمیسۆن پابەند بكرێت بە كاركردن بەم تۆمارە، بڕگە و ماددە پەیوەندیدارەكانی تۆماری دەنگدەرانیش داڕشتنەوەی بۆ بكرێت و یەكبخرێن.
4-كۆمیسیۆن لای خۆی ساڵانە داتاكان نوێ‌ بكاتەوە، لەسەر ئەم بنەمایە كارتی دەنگدان بەدەنگدەرانی بدات، بەم جۆرە كات و داهاتی زۆر بەفڕۆ نادرێت، كۆمیسیۆنیش كارتی دەنگدەران بەپێی پێشكەوتوترین سیستمی كارتی زیرەكی كارپێكراو ئامادە بكات، لەڕێگەی نێتۆڕكەوە پێكەوەیان ببەستێتەوە، ئەمەش پێویستی بە بودجەو كۆدەنگی قەوارە سیاسیەكان هەیە. 
5-لە یاساكانی هەڵبژاردنی (پەرلەمانی كوردستان، سەرۆكایەتی هەرێم، ئەنجومەنی پارێزگاو قەزاو ناحیەكان) كۆمسیۆن و لایەنە پەیوەندیدارەكان پابەند بكرێن بە ئامادەكردن و جیاكردنەوەی تۆماری دەنگدەرانی هێزەكانی پێشمەرگەو ناوخۆو ئاسایش و هێزە چەكدارەكان بەپێی هەمان رێكارەكانی تۆماری گشتی.
6-سەبارەت بە تۆماری دەنگدەرانی رەوەندی كوردی لە دەرەوەی وڵات بەپێی میكانیزمێك لەكوردستان كارتی زانیاریان بۆ دەربهێنرێت، تا هەرێمی كوردستان ببێتە خاوەنی داتا و زانیاری ورد و گونجاو لەسەر رەوەندی كوردی لە وڵاتانی جیهاندا، ئەم كارەش دوای راوێژ بەكەسانی پسپۆر و پلانی ورد دەكرێت، دەكرێت لە یاساكانی هەڵبژاردنیشدا شوێنی بۆ بكرێتەوە. لەبەر رۆشنایی ئەم زانیاریانە و بەسود وەرگرتن لەئەزمونی وڵاتان، كۆمیسیۆن دەتوانێت مافی بەشداربوون بۆ هاوڵاتیانی لەدەرەوەی وڵات دەستەبەر بكات.
7-دەكرێت پشت بەكارتی نیشتمانی ببەسترێت كە ئێستا لەلایەن حكومەتی عێراق كاری لەسەر دەكرێت، بەو مەرجەی پرۆسەكە سەركەوتوو بێت و جێگەی متمانەی هەموان بێت.
8-كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردن و راپرسی لە هەرێم بەهاوكاری هاوبەشەكانی پرۆژەیەك پێشكەش بەپەرلەمانی كوردستان بكات كە تۆمارێكی نوێ ئامادە بكات بەپێی پێشكەوتووترین تەكنەلۆجیای سەردەم، بۆ ئەوەی پرۆژەكە پەسەند بكرێت و حكومەتی هەرێم پابەند بێت بەدابینكردنی بودجە و هاوكاری مرۆیی و لۆجستی بۆ سەرخستنی پرۆژەكە.
9-جەختكردنەوە لە ئەنجامدانی سەرژمێری گشتی و دەرهێنانی كارتی نیشتمانی بۆ هاوڵاتیان، پاشان پابەندكردنی كۆمسیۆن بەئامادەكردنی تۆماری دەنگدەران و كارتی دەنگدەران، لەبەر رۆشنایی داتا فەرمیەكان.
10-زیادكردنی ماددەیەكی تایبەت لە یاسای ژمارە (1) ی ساڵی 1992 ی هەمواركراوی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان و یاسای ژمارە (4)ی ساڵی 2009 ی هەمواركراوی ئەنجومەنی پارێزگاو قەزاو ناحیەكان، بەجیاكردنەوەی تۆماری دەنگدەرانی پێكهاتەكانی توركمان و سریان كلدان ئاشور و ئەرمەن، هەروەها پابەندكردنی كۆمسیۆن بەئامادەكردنی تۆماری تایبەت بە پێكهاتەكان، لەپێناو نەهێشتنی گومان و بەرجەستەكردنی حیكمەتی دانانی كۆتا بۆ پێكهاتەكان.
11-رێكخستنی ئالیەت و شێوازی پەیوەندی نێوان كۆمسیۆن و دەستەی ئامار و بەڕێوەبەرایەتی ئاماری پارێزگاكان.
12-رێكخستنی پەیوەندی نێوان وەزارەتی تەندروستی و كۆمیسیۆن لەسەر ئالیەت و شێوازی سڕینەوەی ناوی مردوان لە تۆماری دەنگدەران، ئەویش لەرێگەی فۆرمێكی تایبەت دەبێت كە كۆمیسیۆن و وەزارەتی تەندروستی بەیەكەوە ئامادەی دەكەن.
13-وردەكارییەكانی رێكاری تۆماری دەنگدەران لەیاساكانی هەڵبژاردن ئاماژەیان پێ بدرێت بۆ ئەوەی كۆمسیۆن پابەند بێت پێیەوەو قەوارەكانیش دڵنیابن لە رێكارەكانی كۆمسیۆن.
14-كۆمسیۆنی هەڵبژاردن بۆ ئامادەكردنی تۆماری دەنگدەران كار لەسەر بنەمای ئامادەكردنی تۆماری دەنگدەران بەشێوازی بەردەوام بكات نەك تۆماری كاتی بۆ هەر پرۆسەیەكی هەڵبژاردن.

دووەم: راسپاردەكان بۆ مەودای نزیك و ئێستا:
1-تا ئەو تۆمارەی ئێستا هەیە پاك نەكرێتەوە هیچ هەڵبژاردنێك ئەنجام نەدرێت، چونكە پرۆسەی دیموكراسیی هەرێم و هەڵبژاردن لەكەدار دەبێت و دەكەوێتە ژێر گومان و پرسیارەوە.
2-بەزووترین كات لێژنەیەكی لێكۆلینەوە لەپەرلەمانی كوردستان بۆ بەدواداچوونی پرسی پاك كردنەوەی تۆماری دەنگدەران پێك بهێنرێت كەنوێنەری سەرجەم كۆمیسیۆنە سەرەكیەكانی تیادابێت.
3-لیژنەیەكی هونەری پێك بهێنرێت لەكۆمسیۆن بۆ بەدواداچوون و تەتەڵەكردنی تۆمارەكەو دەركردنی ناوە نایاساییەكان.
4-ئەنجومەنی دادوەری و وەزارەتی داد ناچار بكرێن ناوی سەرجەم ئەو مردووانەی لەرێگەی دادگاوە تۆمار كراون بۆ كۆمسیۆنی هەڵبژاردن تۆمار بكەن.
5-وەزارەتی تەندروستی ناچار بكرێت سەرجەم لیستی ناوی ئەو مردووانەی لە پزیشكی دادوەری تۆمار كراون بۆ كۆمسیۆن ئامادە بكات.
6-وەزارەتەكانی ناوخۆ و پێشمەرگە مولزەم بكرێن لیستی ناوی دەنگدەرانی تایبەتی سنوری وەزارەتەكانیان بە پوختی بدەن بە كۆمسیۆن.
7-وەزارەتی بارزرگانی و پیشەسازی مولزەم بكرێت لیستی فۆرمی خۆراك پوخت بكات و بیدات بە كۆمسیۆن. هەروەها سود لە داتاكانی وەزارەتی بازرگانی عیراقیش وەربگیرێت بۆ پاك كردنەوەی ناوی مردووەكان.
8-داوا لە وەزارەتی كۆچ و كۆچبەرانی عیراق بكرێت لیستی ناوی ئاوارەكانی سنوری هەرێمی كوردستان بدات بەكۆمسیۆن و كۆمسیۆنیش بەراوردی بكات لەگەل لیستی تۆماری دەنگدەرانی هەرێم.
4-بەش و ژوور و مەكتەبی هەڵبژاردنی حزبەكان بەدواداچوونی جدی بكەن بۆ تۆماری دەنگدەران و هاوكاری كردنی كۆمیسیۆن بەمەبەستی پاك كردنەوەی.
10-كۆمسیۆن جیاوازی نێوان تۆماری دەنگدەرانی هەرێم و تۆماری بایۆمەتری دەستنیشان بكات و ناوە زیادەكان بسڕێتەوە. كە تۆماری هەرێم (275.423) ناوی زیاترە.
11-لیستی تۆماری دەنگدەرانی هەرێم لەگەڵ تۆماری پارێزگانی عێراق (موسڵا و سەڵاحەدین و تكریت و دیالە و كەركوك) بەراورد بكرێن و ناوە دووبارەكان بسڕێنەوە.
12-كۆمسیۆن پەیرەوی ژمارە (1) ی ساڵی 2017 ی (دامەزراندن و بژاركردنی تۆماری دەنگدەرانی هەرێم) وەك خۆیان پەسەندیان كردووە جێبەجێی بكەن.

07/01/2018
760 جار بینراوە‌‌
07/01/2018
813 جار بینراوە‌‌
07/01/2018
813 جار بینراوە‌‌


Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2016 Xelk. all rights reserved